دشت ساوجبلاغ و نظرآباد، بر پرتگاه بحران

عليرضا اخلاقي
كارشناس ارشد مهندسي عمران )طراحي سازه هاي هيدرول كيي( و معاون عمرانی فرماندار ساوجبلاغ

اراضي مرغوب و وضعيت مناسب آب و هوايي شرايطي ايجاد نموده كه رتبه نخست توليدات بخش كشاورزي، باغداري، دامداري )به خصوص توليد شير، گندم و تخم مرغ( و... در سطح استان تهران و البرز و در برخي بخش ها نيز حتي در سطح كشور مربوط به اين منطقه باشد. علاوه بر اهميت و جايگاه خاص كشاورزي در اين دشت ميب ايستي به نقش كليدي آن، در حوزه صنعت و توليد كه كانون اشتغال زايي را فراهم نموده نيز اشاره كرد و با در نظر گرفتن شرايط فوق، رشد روزا فزون شهرن شيني و وجود جذابيت هاي گردشگري و تمايل شهروندان شهرهاي تهران و كرج براي استفاده ييلاقي از منطقه كه عموما به واسطه آب و هواي مناسب ايجاد گرديده شرايطي را مهيا نموده كه اين دشت به عنوان محدوده استراتژكي نقش مهمي را به عنوان اجزا حساس و كليدي اكوزيست مركز كشور )شامل استان هاي البرز و تهران( ايفا نمايد. پرواضح است كه كم ترين آسيب به اين جزء از سيستم هرچند اندك مي تواند تاثيرات نامطلوب و جبران ناپذيري را در ساير بخش ها فراهم نمايد. با توجه به اينكه كيي از مهم ترين شاخصه هاي ادامه حيات در اين چرخه زيستي، دسترسي به آب هاي زير زميني است به گونه اي كه در كي برآورد تقريبي حدود 98 درصد كشاورزي، دامداري، گلخانه ها، صنعت،گردشگري و سكونت به طور مستقيم از منابع آبي زير زميني براي ادامه فعاليت بهره ميب رند حال آنكه با نگاهي به وضعيت آماري آب در ايران در مي يابيم متوسط ميزان نفوذ ناشي از بارش)برف و باران( به لايه هاي زيرين حدود 10 درصد ميب اشد. در حالي كه در خوشب ينانه ترين حالت با محاسبه حاصلضرب متوسط ميزان بارندگي سالانه مساحت دشت ساوجبلاغ و نظرآباد )يا حوزه آبريز( و برآورد حجم آب نفوذ كرده در لايه هاي زيرزميني و مقايسه آن با برداشت از سفره ها به راحتي مي توان به اين مهم پي برد كه هيچ گونه تناسب و توازني در اين چرخه وجود ندارد. همچنين براساس مطالعه سنوات گذشته مشخص مي گردد حداقل طي 30 سال گذشته صدها برابر بيش از حد مجاز از اين سفره ها برداشت گرديده به طوري كه با كي بررسي و تحقيق ميداني اوليه مشخص مي گردد عمق متوسط دسترسي به سفره هاي زير زميني از حدودا 10 تا 50 متر پائين تر از سطح زمين به حدود 300 تا 350 متر پائين تر از سطح زمين در سال جاري رسيده است به طوري كه حتي چاههاي آب شرب شهري و روستايي كه با رعايت ضوابط توسط مراجع مربوطه حفر مي گردد در كي بازه زماني كمتر از 3 سال نياز به جا به جايي و يا لايروبي دارد. در هر حال قبل از اينكه عوامل طبيعي همچون خشك سالي و فرو نشست باعث ايجاد مهاجرت معكوس و حذف سكونت و اشتغال در اين محدوده جغرافيايي هايمان گردد مي بايستي چارها ي انديشيد به نظر مي رسد از الزامات اوليه اين امر اصلاح الگوي كشت به فوريت و تصميم قاطع تمامي دستگاه هاي متولي و همچنين برخورد با هزاران چاه غير مجاز حفر شده ميب اشد و به موازات آن احياء شرايطي آبي در سفره هاي زير زميني با اجراي طرح ضربتي است. ضرورت توجه به موضوع بر اين اساس استوار است كه در حال حاضر هيچ برآوردي از حجم ذخاير موجود در سفره هاي زيرزميني وجود ندارد لكن بررسي ها نشان مي دهد ، مسئلها ي فراتر از كي چالش موقتي بلكه كي بحران اساسي و جدي براي دشتي كه بيشترين فرو نشست لايه هاي زمين )بنا بر اعلام سازمان هاي متولي( را در كشور تجربه مي كند متصور است. و اما راهكار خروج از اين بحران بالقوه چيست؟ برخي از كارشناسان محيط زيست جهاني بر اين باورند كه طبيعت به طور ذاتي همواره در مسير حذف عوامل تخريب محيط زيست قرار دارد به اين شكل كه در دراز مدت عموما عوامل ايجاد كننده بحران يا به عبارتي عوامل خطر آفرين را از چرخه زيستي خارج مين مايد. و اما واقعيت اين است كه عامل اصلي ايجاد شرايط فوق در اين دشت توسعه سكونت گاه ها، افزايش توليد، تغ يير الگوي كشت و... بالاخره تماما عوامل انساني است. مي توان گفت تا قبل از تاسيس سازمان آب منطقها ي استان البرز سازمان آب تهران عملا هيچ اقدام موثري براي مديريت آب هاي سطحي و زير زميني در اين دشت نداشته و اقدامات اخير سازمان آب منطقه اي البرز به دليل كمبود اعتبار در تكميل پروژه تغذيه مصنوعي دشت هشتگرد نيز تاثير چنداني در هدايت آب هاي سطحي به سفره هاي زير زميني نداشته لكن بازديدها و پيگيري هاي مكرر استاندار محترم البرز برخي از مديران خصوصا پيگيري هاي فرماندار ساوجبلاغ حاكي از درك اهميت موضوع براي مديران استاني و شهرستاني مي باشد اما مسئله اينجاست كه تا زمان تامين اعتبار و بهره برداري از اين طرح، بخش زيادي از آب هاي سطحي عملا در حال هدر رفت مي باشد پر واضح است مهم ترين اقدام هدايت و استفاده از جريان روان آب رودخانه كردان ميب اشد، لذا براساس مطالعات صورت پذيرفته مربوط به امكان سنجي و بررسي هاي خاك شناسي وسط كارشناسان، بهترين نقاط جهت تغذيه سفره هاي زير زميني دشت ساوجبلاغ و نظرآباد در تمامي حوزه آبريز درحاشيه رودخانه كردان و كمي بالاتر و پا يين تر از محدوده راه آهن سراسري تع يين گرديده اما آيا در محدوده فوق محلي براي اجراي طرح ضربتي وجود دارد؟ با كمي توجه در عكس هاي ماهوارها ي در ميي ابيم كه مطابق با مطالعات اوليه مشاوران سازمان آب تنها نقطه مناسب جهت اجراي اين طرح محدوده شن چاله هاي ايجاد شده در معادن معروف به منطقه تهران دشت مي باشد كه توجه به دلايل توجيهي ذيل محدوده فوق را به عنوان تنها گزينه پيش رو معرفي مين مايد: -1 به عنوان اولين گام پيش بيني هر نقطها ي براي تزريق آب هاي سطحي به سفره ها مستلزم بررسي قابليت نفوذ و جنس لايه هاي خاك ميب اشد و اين منطقه بهترين شرايط را از اين نظر داراست. -2 در گام دوم براي ايجاد فرايند تزريق به سفره زير زميني نياز به ايجاد حفره هايي به منظور هدايت و ذخيره آب هاي سطحي و ايجاد فرصت كافي براي جريان آب مي باشد تا با نيروي هيدروا ستات كيي آب )نيروي ناشي از وزن( بدون صرف هزينه يا ايجاد نيروي خارجي اين فرايند انجام پذيرد، در اين رابطه نيز حفره هاي ايجاد شده شامل حداقل 20 شن چاله هر كي با مساحت متوسط 10 تا 15 هكتار و با اعماق 30-25-20-15-10 و 35 متر بهترين شرايط را دارا مي باشد. -3 محدوده مورد نظر مي بايستي در موقعيتي واقع شده باشد كه امكان هدايت آب با حداقل امكانات و كمترين هزينه و فاصله براي آن فراهم گردد )حاشيه رودخانه باشد( چرا كه در ساير نقاط نياز به آزاد سازي مسير انتقال بوده و هزينه بالايي در بر دارد )بهترين گزينه پيش رو(. -4 محل مورد مطالعه مي بايستي علاوه بر شرايط بالا از اراضي ملي يا دولتي باشد چرا كه هزينه تملك اراضي بخش خصوصي در حال حاضر احتمالا امكان پذير نبوده يا زمانبر است از اين لحاظ اراضي مربوط به معادن شن و ماسه از اراضي واگذاري منابع طبيعي يا اراضي موات ميب اشد و صرفا جهت برداشت مصالح رودخانه ايدر نظر گرفته شده و بيشتر بهرهب رداران مال يكتي ندارند. )تنها گزينه موجود( -5 كمترين آسيبب هب خش معادن شن و ماسه وارد مي شود به طوري كهب اا جرايا ين طرح ميت وانب خشيا ز شن چاله ها )برداشت شده تا عمق مجاز( را به اين امر اختصاص داد به طوري كه ساير محدوده هاي معادن كه دستگاه ها و تاسيسات در آن مستقر مي باشد دچار آسيب نگردد و امكان ادامه فعاليت معادن نيز وجود داشته باشد. -6 رسوب گذاري ناشي از هدايت آب هاي سطحي به حوزه هاي فوق در فصل كم آبي قابل لايروبي و بهره برداري توسط همان معادن شن و ماسه است. -7 با توجه به صدور مجوز تعداد زيادي از معادن كوهي با حجم ذخيره بسيار بالا امكان هدايت تمامي معادن شن و ماسه مستقر در محدوده فوق به معادن كوهي و و اختصاص تمامي اراضي فوق براي اين منظور در دراز مدت متصور است. -8 از نظر كارشناسان محيط زيست با وجود اين چاله هاي عظيم علاوه بر ايجاد چالش در جريان آب هاي زير زميني، افزايش تبخير، ايجاد گرد و غبار و سيماي نامناسب شهري را نيز در بر داشته كه با اجراي اين طرح تبعات منفي اين امر از بين مي رود. -9 ايجاد درياچه هاي مصنوعي به همراه تاسيسات خاص به منظور تبديل محدوده فوق به منطقه گردشگري)قايقراني و...( -10 با توجه به اينكه رودخانه كردان رودخانه فصلي مي باشد و در ماه هاي زيادي از سال داراي آب هاي سطحي است امكان استفاده دائم و ذخيره آب به طور پي در پي در هر سال وجود داشته و با برنامه ريزي تزريق كي جريان ثابت و مستمر مي توان در فصل هاي كمآ بي نيز از بحران تامين آب عبور نمود. با در نظر گرفتن شرايط بالا، تجربه مسئولين نشان داد هدايت موقتي سيلاب به اين شن چاله ها در فروردين 94 )بروز سيل در برخي از نقاط استان البرزرا در بر داشت( باعث تغذيه سفره ها گرديد بطوري كه به اذعان كشاورزان و اهالي روستاهاي اطراف عمق آب هاي زير زميني افزايش يافت و در تابستان 94 وضعيت آب هاي زير زميني در روستاهاي اطراف برخلاف تابستان 93 شرايط بهتري داشت. لذا اميد است با اهتمام جدي تمامي دست اندر كاران به خصوص ادارات كل صنعت، معدن و تجارت، منابع طبيعي و آبخیزداری، محيط زيست، سازمان آب منطقه اي و دادگستری استان البرز با مديريت استاندار محترم و ساير عوامل دستا ندر كار شاهد اقدام اثر گذار در اين زمينه باشيم. با آرزوي شادكامي