مروری بر زندگی «بانیِ آبادانی و گسترش کرج » محمدصادق فاتح، سردار فتح توسع ه شهر کرج

محمد صادق فاتح یزدی یکی از بزرگترین و ثروتمندترین خیّران ایرانی در سال های پیش از انقلاب اسلامی بود که در سال ۵۳ توسط سازمان فدائیان خلق ترور شد. وی مؤسس منطقه جهانشهر کرج و کارخانجات بسیاری چون جهان چیت و روغن نباتی جهان بود. به گزارش کرج رسا، حدود نیم قرن پیش، که یزد درگیر خشکسالی، قحطی و بیکاری شد، گروه هایی از یزدیان برای یافتن مکانی مناسب به جهت اسکان و سرمایه گذاری به منطقه کرج مهاجرت نمودند، که حضور برخی سرمایه گزاران خیر همچون حاج محمدصادق فاتح یزدی باعث رونق اقتصاد و بازار کار در کرج پیش از انقلاب شد. تغییر رویکرد فاتح و روی آوردنش به صنعت، در نهایت به تأسیس کارخانجات متعددی در کرج با نام تجاری جهان منجر شد. به گفته ی برخی از بومیان کهنسال کرجی، علت نامگذاری جهان در فعالیت های فاتح علاقه وافر وی به همسرش بوده است، زیرا نام همسر وی جهان بوده است. ساخت کارخانه جهان چیت کرج در واقع، چرخشی در فعالی تهای اقتصادی فاتح از تجارت به صنعت بود. این مسئله، لزوم تمرکز فعالی تهای او در یک منطقه جغرافیایی مشخص را موجب شد که فاتح، کرج را به این منظور برگزید اما این انتخاب، در راستا و همسو با جریانی کلا نتر نیز بود. در نیمه اول قرن حاضر شاهد شک لگیری واح دهای صنعتی و علمی متعددی در کرج هستیم که از آن جمله م یتوان به صنایعی نظیر کارخانه قند، کارخانه ذوب آهن، صنایع نساجی مقدم، شرکت فرش ایران، نفت پارس و شرکت اشِتاد اشاره کرد و همچنین از مراکز آموزشی و پژوهش یای چون دانشکده کشاورزی )مدرسه فلاحت(، تعلیمات حرف های کرج، مرکز اصلاح بذر و نهال، سرم سازی رازی و موسسه استاندارد نام برد. وجود این صنایع و موسسات مختلف در شک لگیری ساختار کلانشهر کرج نقش عمد های داشته است. فعالی تهای فاتح نیز در زمره این گروه قرار م یگیرد. تاثیرات او در کرج به واسطه مجموع های از فعالی تهای اقتصادی و در کنار آن برخی فعالی تهای اجتماعی است که از این میان م یتوان به تاسیس چندین کارخانه و گارکاه، احداث مراکز آموزشی و بهداشتی و شک لدهی به دو محله شهری )جهانشهر و چهارصد دستگاه( اشاره کرد. در این مقاله سعی خواهیم کرد به بازخوانی این فعالی تها و بررسی تاثیرات آ نها بر شهر کرج بپردازیم. به این منظور، فعالی تهای او را در پنج حوزه اقتصادی، اجتماعی، شهری، خدماتی و زیست محیطی مورد بررسی قرار خواهیم داد. تاثیرات اقتصادی کرج در آن دوره سعی داشت برای خود دو هویت مشخص دست و پا کند: هویت صنعتی و هویت کشاورزی. تاسیس مجموعه کارخانجات جهان در شک لدهی به هویت صنعتی کرج حائز اهمیت است. تاسیس هفت کارخانه و کارگاه صنعتی از سوی فاتح، در کنار سایر صنایع کرج، موقعیت این شهر را در رتب هبندی مناطق صنعتی ایران بهبود بخشید. فاتح، کارخانه جها ن چیت را در ۱۳۳۵ تاسیس م یکند و سایر فعالی تهایش عبارتند از: • تاسیس کارخانه روغن نباتی جهان در سال ۱۳۳۶ • تاسیس کارگاه بافندگی خانوادگی در سال ۱۳۴۱ )این کارگاه، به دنبال سختی زنان از کار کردن در محیطِ مردان هی جها نچیت صورت م یگیرد و در داخل محله چهارصددستگاه قرار داشته که بسیاری از زنان کارگر آن نیز ساکن همین محله بود ه اند( • تاسیس کارخانه ی خ سازی جهان در سال ۱۳۴۲ • تاسیس کارخانه روغن موتور جهان در سال ۱۳۴۴ • تاسیس سردخانه میوه جهان در سال ۱۳۴۴ • تاسیس کارخانجاتپ لاستی کسازی آرمه در سال ۱۳۴۷ • تاسیس شرکت آبادانی جهان در سال ۴۷، مجموعه کارخانجاتِ جهان، نقش عمد های در تولیدات صنعتی ایران داشت ه و در آن سال، جهان چیت، ۱۵ درصد تولیدات نساجی ایران را به خود اختصاص داده بود و کارخانه پلاستیک سازی آرمه هم حدود یک سوم از محصولاتی چون کیسه گونی، چتائی، رومیزی و پارچ ههای دکوراسیون و توری کشور را تولید م یکرد. فاتح، کارخانجاتی نیز در دیگر شهرهای کشور داشته که از جمله م یتوان به کارخانه چای در رامسر، کارخانه بسته بندی چای جهان در تهران و کارخانه پش م بافی جهان در قاس م آباد تهران اشاره کرد. وی در کشاورزی نیز فعالی تهایی داشته است که از آن جمله می توان احداث ۱۵۰ هکتار باغات میوه و حدود ۸۰ هکتار جنگل چو بهای صنعتی و احداث ۵ حلقه چاه عمیق را نام برد. این مجموعه، در کنار دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران، مرکز اصلاح بذر و نهال و زمی نهای زراعی کرج، موقعیت کشاوزی کرج را بهبود دادند. همچنین احداث سردخانه جهان در این حوزه حائز اهمیت است؛ سردخانه ای با ظرفیت ۱۲۰۰ تن که امکان نگهداری محصولات کشاورزی را برای حدود ۱۰ ماه فراهم م یآورده است. این سردخانه در شهری ساخته م یشود که در آن رو زها پایتخت کشاورزی نوین خوانده م یشده است. فاتح همچنین، یک دامداری نیز در سال ۱۳۴۱ تاسیس م یکند که زیر نظر اداره دامپزشکی اداره م یشده است. اما مهمترین تاثیر فعالی تهای اقتصادی فاتح، ایجاد فرص تهای شغلی جدید در کرج بوده است. در سال ۱۳۴۷ تعداد کارگران و کارمندان مجموعه صنعتی و کشاورزی جهان در شهر کرج بالغ بر ۳۰۰۰ نفر بوده است. این افراد در نساجی، روغن نباتی، روغن موتور، پلاستی کسازی، ی خسازی، سردخانه، دامداری و کشاوزی اشتغال داشت هاند. اگر بعد خانوار را در آن سا لها ۵ نفر در نظر بگیریم یعنی هر خانواده شامل پدر، مادر و سه فرزند باشد، به این ترتیب، تنها در سطح شهر کرج حدود ۱۵ هزار نفر از این مجموعه به صورت مستقیم ارتزاق م یکرد هاند. با توجه به گستره کشوری بازار محصولات این کارخانجات، این عدد در سطح ملی، بزر گتر هم بوده است. تاثیرات اجتماعی با ایجاد فرص تهای شغلی در کرج، امواج مهاجرتی بزرگی به این شهر آغاز شد. یکی از این جریا ن های مهاجرتی، به واسطه کارخانجات جهان شک ل م یگیرد. این جریان مهاجرتی که غالبا از یزد به سوی کرج است با نیت کار در این کارخانجات رخ داده و خود فاتح نیز در شک لدهی به آن، ب یتاثیر نبوده است، چرا که به قول یکی از همین مهاجران، فاتح که خود نیز یزدی بود با این مهاجران، زبان مشترک داشت و از این رو تمایل بیشتری به استفاده از کارگران یزدی از خود نشان م یداد. خصوصا آ ن که بسیاری از این کارگران به علت خشکسالی در یزد، زمین و سرمایه خود را از دست داده بودند. به این ترتیب، حضور این کارخان هها به شک ل گیری یک گروه از مهاجران یزدی در کرج منجر م یشود؛ مهاجرانی که امروز به عنوان یکی از گرو ههای قومی بارز این شهر شناخته م یشوند و جالب توجه آ ن که ۴۰۰ دستگاه، محل های که امروز به یزدی نشین بودن شهرت دارد، در واقع کوی کارگران کارخانه جها نچیت بوده است. از دیگر فعالی تهای فاتح، ساخت مدرسه و آموزشگا ه است. او دبستان فاتح را در ۱۳۳۵ و دبستان تعاونی جها ن چیت را در ۱۳۴۳ احداث م یکند که هر کدام شش کلاس داشت ه اند. علاوه بر کرج، دو دبستان دیگر نیز م یسازد که یکی در تهران و دیگری در مهرآباد مشهد است. ایجاد دو ساختمان پیکار با ب یسوادی برای کارگران و ساکنین محل نیز با پ یگیری و حمایت سندیکای کارگری انجام م یگیرد. اما تاثیرگذارترین فعالیت او در این زمینه، احداث آموزشگاه حرف های فاتح است که امروز به نام مرکز آموزش فنی و حرف های در منطقه جهانشهر کرج شناخته م یشود. ساخت این آموزشگاه، با توجه به رشد جمعیت و تغییر شیوه معیشت از کشاورزی به صنعت جایگاه ویژ های دارد. این تحولات، در آن سا لها به لزوم آموز شهای تخصصی و فنی برای گرو ههای مختلف مردم دام نزده بود و در ارتقاع سطح کیفی و دانش فنی اهالی کرج و در سطحی وسی عتر، منطقه و ایران موثر بوده است. گفتنی است، بسیاری از کرج ی ها از خدمات آموزشی رایگان آن استفاده کرد هاند. تاثیرات در ساختار شهری فاتح به موازات فعالی تهای صنعتی خویش، با کمک یک مهندس خارجی که عد های م یگویند روسی بود و عد های فرانسوی یا آلمانی، شروع به قطع هبندی زمی نهای اطراف و خیابا نکشی آ نها م یکند. این کار در نهایت به ایجاد دو محله چهارصد دستگاه و جهانشهر منجر م یشود. ۴۰۰ دستگاه که در ابتدا آن را جها نآباد یا کوی کارگران جها نچیت نامیده بودند، در ضلع جنوبی کارخانه جها نچیت قراردارد. این بخش، به عنوان یک مجموعه ۴۰۰ واحدی در نظر گرفته شده بود که تنها ۲۰۰ واحد آن اجرایی شد. خیابان بهشتی)قزوین( در این تقسی م بندی نقش یک مرز را بازی م یکند. در سمت جنوب این خیابان کارخان ههای جها ن چیت، روغن نباتی جهان و ۴۰۰ دستگاه قرار دارند و در شمال این خیابان منطقه جهانشهر واقع شده است. این تقسی مبندی در خود، نوعی از قشربندی اجتماعی را رعایت کرده است. در بخش جنوبی یا ۴۰۰ دستگاه، کوچ هها و خیابا نهای باری کتر و خان ههایی با متراژ کمتر تعریف شد هاند اما در بخش شمالی، خیابا نها و کوچ هها په نتر بوده و متراژ قطعات مسکونی بزر گتر م یشود. شاهد این قشربندی نیز وجود دو کوچه ۶ دستگاه و ۸ دستگاه در جهانشر آن روزگار است. ای نها در حقیقت، خان ههایی بودند که در اختیار کارمندان کارخان ههای جهان قرار داشتند. تاثیرات فرهنگی و خدماتی فعالی تهای فاتح در این دو محل هی شهری تنها به خیابا نکشی، ساخت خان ههای مسکونی و مدرسه ابتدایی محدود نم یشود. در محله ۴۰۰ دستگاه، تا پیش از آ نکه لول هکشی آب آشامیدنی به خان هها برسد، یک لوله، آب آشامیدنی را تا سر کوچ هها م یآورده و در سر هر کوچه یک شیر فشاری قرار داشته است. درمانگاه راس تروش فعلی و مسجد جامع چهارصد دستگاه نیز از دیگر ساخت و سازهای خدماتی او در ۴۰۰ دستگاه است. دیگر کارهای خدماتی او در جهانشهر عبارتند از اهدا زمین و مبلغ یک میلیون ریال جهت ساخت بیمارستان شهید مدنی)شیروخورشید سابق(، اهدا زمین ساختمان هلال احمر)شیروخورشید سابق(، ساخت کافه جهان، اهداء زمین برای قبرستان حاج یآباد و ساخت زورخانه فاتح، ساخت مسجد رسول اکرم نیز که پس از فوت او به پایان م یرسد با اهداء زمین و تخصیص یک میلیون و ۵۰۰ هزار ریال اعتبار توسط او انجام م یگیرد. از دیگر ساخت و سازهای خدماتی او که ظاهرا نیمه تمام م یماند آموزشگاه پرستاری و پرورشگاهی جهت نگهداری ۲۵۰ کودک در کرج بوده است. معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشگاه تهران نیز در سایت خود، نام او را جزء خیرین ساخت خوابگا هها آورده از او و بابت ساخت خوابگاهی برای دانشجویان یزدی و مشهدی این دانشگاه در سال ۱۳۵۴ تقدیر کرده است. تأثیرات زیست محیطی در میان کارهای فاتح، آنچه بیش از دیگر کارهایش به همان قوت پیشین پابرجاست درخ تهای کهن سالی هستند که هنوز هم جهانشهر را از دیگر بخ شهای شهر کرج متمایز م یکنند. بخش قابل توجهی از زمی نهای سبز و پار کهای امروز کرج، حاصل فعالی تهای اقتصادی و کشاورزی فاتح است. امروز، با غهای جهانشهر یکی از سرمای ههای محیط زیستی کرج محسوب م یشود و در تعریف کرج به عنوان یک با غشهر نقش به سزایی دارند. در کنار این با غها، کاشت درخت در حاشیه خیابا نهای جهانشهر نیز جالب توجه است. درخ تهایی که هنوز با ساختما نهای سر به فلک کشیده جهانشهر، زورآزمایی م یکنند. قطعاً کسب سود، مسال ه ایست که برای هر سرمای هداری حائز اهمیت است و فاتح نیز از این قضیه مستثنی نیست. او به عنوان یکی از سرمای هدارن مطرح زمان خود، فعالیت های اقتصادی متعددی داشته اما حاصل این فعالی ت ها در بسیاری از جنب ه های اقتصادی، اجتماعی، خدماتی، شهری و زیست محیطی کرج بصورت مستقیم یا غیرمستقیم تاثیرگذار بوده است. در کرج آن دوره، بجز فاتح م یتوان از سرمای هداران دیگری چون عظیمی، اسلامی، ترقی، کمالی، لیستر و افراد دیگری نام برد که هرکدام به نحوی در شکل گیری و توسعه این شهر نقش داشت هاند. ترور وی توسط سازمان چریک های فدائی خلق فاتح که در برابر اعتصاب کارگران کارخانه نساجی با دعوت از نیروهای امنیتی ایستادگی کرده بود، در بیستم مرداد سال ۱۳۵۳ هنگامی که مشغول رانندگی به سوی محل کار بود، توسط سازمان چری ک های فدائی خلق ترور شد. غلامحسین ساعدی در شماره هفتم فصلنامه الفبا که پس از مرگ او در پاریس منتشر شد م ینویسد: فتحعلی پناهیان جوان بیست و چند ساله… فاتح را کشت. نقل قو ل هایی نیز مبنی بر دخالت ساواک در قتل فاتح به دلیل باج ندادن به دربار پهلوی وجود دارد. حاج محمدصادق فاتح یزدی در یکی از قطعات باغ هایش در جهانشهر کرج دفن شد ه است. فاتح فعالیت های زیادی در انجام کارهای خیر و عامل المنفعه داشته و از آن جمله م یتوان به موارد زیر اشاره کرد: ساخت ورزشگاه و یک باب زورخانه / مرکز فنی حرف ه ای / سردخانه / بیمارستان / دانشکده اقتصاد / پارک / مدرسه در جهانشهر کرج / ساخت یک واحد خوابگاه به متراژ ۳۴۰۰ متر مربع در کوی دانشگاه در سال ۱۳۴۸ و به موارد بی شمار دیگر در سرتاسر ایران. فرازی از وصیت نامه محمد صادق فاتح تولد من تقریباً ۱۲۷۷ در یزد می باشد و خدا را شکر مین مایم که در یک خانواده اصیل و نجیب و خداپرست بدنیا آمده ام و در تمام دوره زندگی که از سن چهارده سالگی شروع شده همیشه اوقات خود را در شهر های مختلف بیرجند، مشهد، تهران، کرج صرف امور عمرانی و آبادی و اقتصادی و عام المنفعه نموده و در هر قسمت به خواست خداوند متعال با حسن شهرت و اعتبارات خوب و نیکنامی توفیق )از حیث مادی و معنوی( حاصل گردیده و امیدوارم اقداماتی که اینجانب در زمان حیات در هر قسمت نمودها م بعد از من به فرزندانم و نوه های عزیز به نحو احسن تعقیب خواهند نمود و موفق خواهند شد. اینک لازم است از تمام همکاران صالح و صمیمی از همشیره زاده ها و آقایان غضنفر گرامیان و روسا شرکت ها و کارمندان و کارگران زراعتی و صنعتی و غیره که در تمام امور در شهرهای مختلف و ایجاد شرکت های متعدد صمیمانه مساعدت های لازمه برای پیشرفت منظور نموده اند تشکر مین مایم و از خداوند متعال توفیق و سعادت همه آنها را خواستار بوده و خواهم بود و انتظار دارم کمافی السابق در موسساتی که بمرور زمان بوجود وا ز هر لحاظ مورد استفاده عامه قرار گرفته و واقعاً حائز اهمیت است با مدیریت صحیح و سالم نگهداری خواهد شد. اگر خدای نخواسته در ضمن عمل اتفاقاً فیمابین روسا اختلاف نظر حاصل شود فوری رفع خواهند نمود که به اصل موضوع لطمه ای وارد نشود. روحش شاد و یادش گرامی گردآوری: بردیا گودرزی/ کرج رسا